|
Roger Busschots (camera) en Robert Busschots feliciteren Jean Rouch
foto 2: Jean Rouch (camera) en Robert Bussschots
foto 3: Joris Ivens en Henri Storck (still uit Cinemafia)
Film verbroedert
Cinemafia, een wilde titel voor een eenvoudig maar onalledaags filmportret van drie bijzondere mannen, verbaal stoeiend op het Katwijkse strand. Waarover praten zij zo bevlogen en hoe komen die drie mannen op dat winderige strand terecht, dansend met twee 16mm filmcamera's? Ze overbluffen elkaar met anekdotes uit hun verre verleden als pionierende filmmakers, de Nederlander Joris Ivens en zijn Belgische collega Henri Storck, daartoe uitgedaagd door Fransman Jean Rouch achter de camera. Twee eega's, van Storck en Rouch, giechelen bewonderend op de achtergrond. Wij als drie vreemde aanbidders deinen met hengels en één camera om het kwetterende drietal heen. Niets doet vermoeden dat hier een stukje historie wordt geschreven. De film die uit deze ontmoeting ontstaat, Cinemafia, krijgt een staande ovatie op het filmfestival van Rotterdam, wordt opgenomen in het festivalprogramma van Berlijn en vertoond in het Centre Pompidou in Parijs tijdens het documentairefestival Cinema du Réel. Hoe komt dit afwijkende buitenbeentje in het internationale filmcircuit terecht?
Eredoctoraat
Heel kort. De toenmalige Rijksuniversiteit Leiden heeft een unieke opleiding binnen de afdeling Culturele Antropologie: etnocinematografie. Professor Gerbrands en medewerker Dirk Nijland geven leiding aan deze filmopleiding. De Belgische tweeling Roger en Robert Busschots zijn de eersten die op dit vakgebied afstuderen. We schrijven 1975. Na hun studie filmen zij voor de IKON-tv, doen research voor het Tropenmuseum en monteren films voor het Rijksmuseum voor Volkenkunde. Robert wordt docent Visuele Antropologie aan de universiteit van Nijmegen. Etnocinematografie en Visuele Antropologie maken een bloeiperiode door. In 1980 besluit de faculteit Sociale Wetenschappen van de Leidse universiteit op voorstel van Professor Adriaan Gerbrands, zelf antropoloog en filmer, een eredoctoraat te verlenen aan Jean Rouch voor zijn invloedrijke serie etnografische films. Dirk Nijland regelt alles. Jean Rouch heeft zijn vrienden Joris Ivens en Henri Storck uitgenodigd om bij dit mooie evenement aanwezig te zijn. Roger en Robert bedenken zich geen moment: drie beroemde filmpioniers, in Leiden! ‘Daar moeten we iets mee doen!’ besluiten ze, hun 120 meter magazijn vastklikkend op de Eclair-ACL-body.
Naar de branding
 Dag één van het eredoctoraat filmen Roger en Robert de ceremonie in de Hooglandse Kerk. Ze feliciteren al filmend Rouch. Omdat blijkt dat ook Rouch het niet kan laten om te filmen spreken ze voor de volgende dag af om de hoofden bij elkaar te steken in hotel Nieuw-Minerva in het centrum van Leiden waar de drie fameuze heren en de twee dames logeren. Dirk Nijland van het Instituut voor Culturele Antropologie is er ook bij. ‘Wat zullen we doen? Filmen tijdens een rondvaart op de Leidse grachten? Mooie locaties uitzoeken in de historische binnenstad en daar wat interviews opnemen’? Jean Rouch neemt de leiding: ‘Si on allait à Katvique? Là où mon cher ami Joris filmait 'Ze brandingue' (Branding, 1929)? Allons-y!’ En de ploeg vertrekt. Rouch vraagt of hij met de Eclair van de tweeling mag filmen. ‘Bien sûr’. Robert zal voor Rouch met zijn Nagra het geluid doen. Roger mag met de Beaulieu van het instituut filmen en Dirk zal het geluid doen voor Roger. Geregeld. Op naar Katwijk. Daar ontspint zich een spontaan gesprek tussen de drie erudiete filmers. Precies op de plek voor het Witte Kerkje in Katwijk waar Joris Ivens in 1929 zijn camera heeft opgesteld voor een shot uit Branding, ‘Oui, c'était ici, ici oui’. Branding, Ivens’ eerste speelfilm, vol passie, duinen en zee. Al pratend en filmend dribbelen ze naar het strand. Daar omhelzen ze elkaar, met de camera hoog boven de koppen getild, want ‘C'est mon anniversaire’!, roept Rouch uit.
Water bindt
 En dan de montage. Hoe zullen we de film noemen? Wat zullen we doen, de hele take van Rouch intact houden? Zoals Rouch zelf zo vaak heeft gedaan met zijn registraties in Afrika. Of oude fragmenten opsnorren en op strategische momenten inlassen? We kiezen voor dit laatste, maar wel subtiel, niet opdringerig. Kern blijft de emotionele ontmoeting op het strand, de sfeer, de uitspraken, de wind, de zee, het water. Water, l'eau, dat is wat de drie mannen bindt in al hun films. De elementen. Alles past mooi in elkaar. De gedrevenheid, de liefde voor kunst, apparatuur en voor de relatie tussen mens en natuur, de geschiedenis van de film. Mooi om te monteren, spelen met licht, beeld, fragmenten, het snijden en plakken met de Catozzo pers, geratel van de perfotape, het geruis van de Steenbecktafel, de mannen die plezier hebben, uitbundig blij zijn met hun leven, Ivens, Rouch, trots op hun prestaties,
Storck, serieus, timide zelfs. Het wordt een organische film, ademend en speels, intrigerend, lief en simpel. Roger, Robert en Dirk zijn tevreden.
Ivens, Rouch en Storck, mooie mensen, zo begaan met hetzelfde spel van bewegend beeld, met techniek ook, en tegelijk volkomen verschillend van karakter en achtergrond. Film verbindt.Cinemafia verbroedert!
Roger Busschots, Leiden oktober 2008.
Cinemafia komt op de DVD-box Joris Ivens Wereldcineast.
JEAN ROUCH, geboren 1917 in Parijs, studeerde af als ingenieur maar werd bekend met zijn antropologische films uit West-Afrika. Enkele van zijn belangrijkste films zijn "Les maîres fous" (1954), "Moi un noir" (1958) en "Chronique d'un été" (1961). Rouch beïnvloedde met zijn vrije filmstijl een hele generatie van jonge (Franse) filmmakers. Hij kwam in 2004 op 86-jarige leeftijd bij een verkeersongeluk in Niger om het leven.
HENRY STORCK, geboren 1907 in Oostende, begon met filmen in 1927, was assistent van o.a. Jean Vigo en draaide samen met Joris Ivens de "Borinage" in 1933. Henry Storck was voorzitter van de Association Belge des Auteurs de Films et Auteurs de Television en mede-oprichter van het Koninklijk Belgisch Filmarchief. Hij overleed in 1999.
DIRK NIJLAND was van 1971 tot 1999 docent aan het Instituut voor Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie van de Universiteit Leiden. Hij was mede-realisateur en producent van Cinemafia (1980) en De Bende van Jean Rouch (1993) en speelde een kleine rol in Madame l'Eau van Jean Rouch (1993). Een van zijn belangrijkste films is "Tobelo Mariage" uit 1982 over een huwelijksceremonie op de Molukken.
ROBERT EN ROGER BUSSCHOTS, geboren op 16 april 1948 te Antwerpen, volgden er naast de Moderne Humaniora, schildertechnieken aan de Kunstacademie en etnomusicologie en fenomenologie van de muziek aan het Antwerps Conservatorium. Ze filmden al op jeugdige leeftijd.
Ze studeerden in 1975 af aan de Leidse Universiteit in de Culturele Antropologie met als specialisatie Etnocinematografie. Robert was docent Visuele Antropologie aan de Universiteit van Nijmegen en gastdocent 16mm-filmtechnieken aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam. Hij was communicatiedeskundige bij de GGD Rotterdam. Roger Busschots maakte talloze videoproducties en won o.a. de Sony Video Award met Chado, de weg van de thee, gemaakt in opdracht van het Rijksmuseum voor Volkenkunde. De Belgische tweeling maakt innovatieve nieuwe media voor musea onder de naam Infofilm. |
